Thiền và Thiết kế

Tôi đã muốn viết về vấn đề này từ lâu nhưng phải đợi đến ngày hôm nay, trong tình trạng vừa nộp bài ngày hôm qua và trải qua hai cái đồ án, một cái có áp dụng và một cái không áp dụng quan niệm trên, một cái phải nói là thành công và một cái phải nói là không ra gì (chuyện xảy ra vô tình và tự nhiên, tôi chẳng hề hay biết) thì tôi mới cảm thấy có đủ ý để mà viết. Với lại nguyên một ngày cô lập ăn nằm ở nhà chỉ đọc sách với quét dọn, rửa chén các thể loại, nói gọn là thực hiện những nhu cầu rất căn bản  thiết thực ( tất nhiên là không chạm vào internet cho đến bây giờ ) thì bạn sẽ đạt được một trạng thái chánh niệm rất chi là ảo diệu và khi đó thì trải nghiệm về thế giới xung quanh nó sẽ tràn đến. Với tôi thì đó là viết cái bài này.

sesshu_-_haboku-sansui

Phong cảnh Haboku – tranh sesshu (Nguồn: Wiki)

Điều đầu tiên cần phải nói ở đây đó là mục tiêu của bài blog này không hướng đến việc thể hiện “tính thiền” hay “chất thiền” mà thiên hạ vẫn hay gọi tron g thiết kế mà là người thiết kế với một quan điểm về thiền thì sẽ có tác động như thế nào đến quá trình thiết kế và tác phẩm nói chung. Và vì tôi học thiết kế kiến trúc nên tất nhiên bài viết này sẽ thiên về cái thứ trên hơn, nhưng dù gì thì tất cả cũng là thiết kế thôi nhỉ?

Trong khả năng của một thằng chỉ mới tìm hiểu về thiền được nửa năm thì tôi không thể giải thích cho các bạn thiền là cái giống gì được, tôi cũng không chắc từ thuở thiền được khai sinh cho đến giờ có thằng nào làm được điều đó hay không. Thế tốt nhất là để các bạn tự trải nghiệm và cảm nhận được nó, vậy nên bạn chịu khó mà google đi.

“Sợt” chưa? Thế thì vào vấn đề nào. (Chưa “sợt” thì thôi, cứ đọc đi)

Và đây là Sáu cửa vào động thiếu thất của thiết kế:

Bước một, bạn sẽ không bị cái tôi của bản thân chi phối. Hạn chế cái tôi của bản thân là một trong những vấn đề mà thiền thường xuyên đề cập đến. Bản thân cái tôi chẳng có gì tốt đẹp hay linh thiêng hay thậm chí có ý nghĩa. Nó là sản phẩm của tâm trí con người tự tạo ra cho mình, tự phân biệt mình ra so với thế giới, cho mình là độc nhất. Và vì thế nó là cội nguồn đau khổ của con người khi tự mình ngắt kết nối với vũ trụ.  Mà thôi giờ lo bàn chuyện thiết kế này, tâm lý thể hiện bản thân mình trong thiết kế rất là phổ biến, nó xuất phát từ suy nghĩ muốn khác với mọi người, muốn khẳng định giá trị hay khả năng của bản thân. Vì thế nên nó chi phối suy nghĩ của ta xuyên suốt quá trình thiết kế, quá bận nghĩ về những thứ thuộc về bản thân nên quên luôn mình thiết kế cái gì hay là cho ai, từ đó tạo nên một cái nhìn chủ quan và giam hãm sự sáng tạo. Nó cũng hình thành nên quan niệm và quy trình thiết kế sai lệch, nhất là đối với sinh viên, người mới chân ướt chân ráo học nghề, điều này có thể làm hỏng cả một thế hệ, nhưng mà ai quan tâm chứ. Một hậu quả nữa là cái suy nghĩ ấy sẽ hạn chế cả tư duy cầu tiến học hỏi và khả năng đối mặt với các bình luận và chỉ trích, tôi đã từng quen một số sinh viên nhất quyết không tìm các công trình tham khảo chỉ vì họ muốn TỰ sáng tạo bằng “khả năng” của họ, cá nhân tôi cũng đã trải qua điều này, và nói thiệt nó không thoải mái tí nào. Nhà thiết kế Dieter Rams từng nói phẩm chất quan trọng nhất của người thiết kế đó là biết đồng cảm và yêu thương những người mà sẽ sử dụng thiết kế của ta. Phải biết đặt mình vào vị trí một người bố mẹ và coi người sử dụng như con mình, và bố mẹ sẽ làm mọi thứ để tạo cho con của mình điều kiện và môi trường thuận lợi nhất. Để đạt được điều đó cần có một sự quên mình và hy sinh rất lớn, không tin bạn cứ ra hỏi ba mẹ mình xem.

Về trải nghiệm của riêng tôi, khi tôi đặt thiết kế và mọi thứ khác cao hơn bản thân, tôi đưa mình xuống thằng một kẻ không có gì cả, quan điểm của tôi thay đổi hẳn. Bỗng dưng mọi thứ tôi làm đều trở nên có lý do. Bởi vì cái công trình nằm ở vị trí đó nên nó sẽ phải như vậy, vì người sử dụng cần điều đó nên ta mới làm như vậy, bởi vì nó là thiết kế, nó cần điều đó,… Đó là những lý do khách quan cần đặt ra khi làm thiết kế, hướng đến mọi người và những thứ xung quanh. Điều đó đòi hỏi quá trình phân tích và tìm hiểu tích cực, một thói quen rất tốt cho sinh viên. Hơn nữa, tôi đón nhận các chỉ trích và phê bình một cách thoải mái hơn, à, vì nó chỉ ra cái mình thiếu, à, thì vì điều này sẽ giúp thiết kế tốt hơn, thế thì người dùng sẽ cảm thấy tốt hơn… nó là thái độ học hỏi tích cực. Và nói gọn là việc hạ cái tôi đến cái tận đáy bể phốt giúp bạn có một thái độ mở hơn khi thiết kế.

Bước hai, thế giới sẽ hiện ra ngay trước mắt. Kỹ năng quan sát là không thể thiếu đối với một người thiết kế rồi. Đã bao giờ bạn cảm thấy khó khăn khi phải quan sát thứ gì đó chưa? Khi bạn muốn nhìn thấy nó nhưng lại mãi không nhìn ra. Thiền đầu tiên cho bạn một trạng thái tinh thần thoải mái hơn, khi đó thì con mắt mở cũng sẽ to hơn (không chỉ nghĩa đen nhé). Tiếp theo, nó giúp bạn không áp đặt việc phải nhìn, không nhìn thì sẽ nhìn thấy, cốnhìn thì càng không thấy gì cả, đó là quy luật đảo ngược, ngưng cố gắng là điều mà các thiền sư xưa giờ vẫn hay áp dụng. Và nữa, nhờ bỏ cái tôi sang một bên nên trải nghiệm khi nhìn một thứ gì đó sẽ thú vị và dễ dàng hơn rất nhiều. Hãy chú ý hơn một chút vào việc bạn làm, bạn đang nhìn nó không phải vì bạn đang nhìn nó mà là vì con mắt bạn đang mở, và vì nó đang hiện diện ở đó, ngay trước mắt cho bạn nhìn, và vì ánh sáng của nó được truyền vào mắt bạn nên bạn mới thấy được hình ảnh đó. Đó là cái nhìn khách quan và không bị làm sai lệch, nó đưa bạn vào khoảng khắc của hiện tại, chỉ tập trung vào việc đang làm trong hiện tại (cái này gọi là chánh niệm). Điều này rất có ích trong việc đi quan sát hiện trạng, các công trình hay thiết kế tham khảo.

Bước ba, bạn có thể lý giải thiết kế của mình. Trong hàng tá những kỹ năng cần thiết của người  thiết kế thì kỹ năng quan trọng nhất đó là quan sát và lý giải được tại sao bạn cảm thấy thích thứ bạn quan sát được. Có thế thì thiết kế mới hợp lý và khả năng lý luận, thuyết phục mới tăng (đọc thêm về điều này ở đây và ở đây). Nhờ luyện tập thiền thường xuyên mà bạn có khả năng quan sát tâm trí và cảm nhận của bản thân một cách tốt hơn, và việc thực hành chánh niệm và sống trong hiện tại sẽ có nhiều cơ hội quan sát được nhiều thứ mà trước giờ vẫn tồi tại ở đó mà bạn không thấy được. Việc quan sát khách quan ở trên cũng là tiền đề cho bạn giải thích cái đẹp một cách thuyết phục hơn. Đồ án thành công mà tôi nói ở trên cũng là nhờ việc rèn luyện kỹ năng này.

Bước bốn, nhờ thực hành chánh niệm và các quan điểm về thiền, bạn sẽ sống một cuộc sống đơn giản và thậm chí có phần nhàm chán theo cách nhìn của đại đa sốnhững con người trong thời đại sự kích thích và chú ý chiếm ưu thếhiện nay, và điều đó giúp ích cho thiết kế, nhất là trong việc hình thành ý tưởng. Đọc thêm bài viết Vì sao nhàm chán giúp ích cho việc thiết kế? hoặc Tại sao sáng tạo cần cô đơn? để biết rõ hơn.

Bước năm, quá trình thể hiện thiết kế sẽ trở nên không tệ như bạn vẫn tưởng. Phải nói là cái bước trình bày thiết kế hay đồ án là cái bước hao mòn sức lực và dễ gân chán chường nhất đối với mọi phương pháp hay chất liệu. Thiền chánh niệm giúp bạn tập trung và tận hưởng công việc này tốt hơn, thậm chí biến nó thành niềm vui. Và theo thực tế cho thấy thì những người thực hành chánh niệm lúc làm việc thường hoàn thành công việc nhanh hơn.

Bước sáu, duy trì dòng chảy. Thiết kế là công việc cả đời, là cả một quá trình xuyên suốt ngày qua ngày. Nếu bạn không giữ cho mình được sự cân bằng và duy trì tốt thì biết nói sao nhỉ? Khó mà ổn định hay làm nên chuyện lắm. Đặc biệt với một người sức khỏe yếu như tôi, thử mất cân bằng thôi là lãnh hậu quả liền, đồ án không ra gì mà tôi nói ở trên là bằng chứng. Và với tôi, việc thiết kế nằm ở trong việc duy trì sự nhất quán để suy tư về nó ngày qua ngày, không nên là việc dồn hết năng lượng để đạt cường độ cao. Thế nên theo tôi, tập thiền, cân bằng cuộc sống của bản thân là một việc mà người thiết kế nên làm.

Những người học thiết kế và người làm thiết kế hiện nay đang bị dồn dập bởi hàng tá tin tức, thông báo, likes, tweets, chưa kể đủ thứ để làm sao nhãng ngoài đời. Tùy vào thời điểm thì những điều này có vẻ ổn, nhưng duy trì việc bị quẫy nhiễu như vậy sẽ ngăn chúng ta ngồi lại, sống chậm một chút và để cho bộ não làm việc của nó. Thiền là một trải nghiệm tuyệt vời để quay mặt lại với những phiền nhiễu hằng ngày và chỉ tập trung tâm trí bạn vào hiện tại thay vì bận tâm suy nghĩ về những thứ trong tương lai hoặc quá khứ.

Để kết thúc thì đó là bài viết chỉ mang tính chất giới thiệu và gợi mở, không phải giải thích hay hướng đến một kết luận rõ ràng. Bạn nên tự trải nghiệm để có thể hiểu hơn. Như Lý Tiểu Long từng nói: “Nó như chỉ một ngón tay lên mặt trăng tròn. Đừng chăm chăm nhìn cái ngón tay, nếu không bạn sẽ bỏ lỡ cả ánh trăng huy hoàng.” Vì thế đừng quan tâm quá nhiều đến cái ngón tay nhỏ bé này.

Advertisements