Thiền và Thiết kế

Tôi đã muốn viết về vấn đề này từ lâu nhưng phải đợi đến ngày hôm nay, trong tình trạng vừa nộp bài ngày hôm qua và trải qua hai cái đồ án, một cái có áp dụng và một cái không áp dụng quan niệm trên, một cái phải nói là thành công và một cái phải nói là không ra gì (chuyện xảy ra vô tình và tự nhiên, tôi chẳng hề hay biết) thì tôi mới cảm thấy có đủ ý để mà viết. Với lại nguyên một ngày cô lập ăn nằm ở nhà chỉ đọc sách với quét dọn, rửa chén các thể loại, nói gọn là thực hiện những nhu cầu rất căn bản  thiết thực ( tất nhiên là không chạm vào internet cho đến bây giờ ) thì bạn sẽ đạt được một trạng thái chánh niệm rất chi là ảo diệu và khi đó thì trải nghiệm về thế giới xung quanh nó sẽ tràn đến. Với tôi thì đó là viết cái bài này.

sesshu_-_haboku-sansui
Phong cảnh Haboku – tranh sesshu (Nguồn: Wiki)

Điều đầu tiên cần phải nói ở đây đó là mục tiêu của bài blog này không hướng đến việc thể hiện “tính thiền” hay “chất thiền” mà thiên hạ vẫn hay gọi tron g thiết kế mà là người thiết kế với một quan điểm về thiền thì sẽ có tác động như thế nào đến quá trình thiết kế và tác phẩm nói chung. Và vì tôi học thiết kế kiến trúc nên tất nhiên bài viết này sẽ thiên về cái thứ trên hơn, nhưng dù gì thì tất cả cũng là thiết kế thôi nhỉ?

Trong khả năng của một thằng chỉ mới tìm hiểu về thiền được nửa năm thì tôi không thể giải thích cho các bạn thiền là cái giống gì được, tôi cũng không chắc từ thuở thiền được khai sinh cho đến giờ có thằng nào làm được điều đó hay không. Thế tốt nhất là để các bạn tự trải nghiệm và cảm nhận được nó, vậy nên bạn chịu khó mà google đi.

“Sợt” chưa? Thế thì vào vấn đề nào. (Chưa “sợt” thì thôi, cứ đọc đi)

Bước một, bạn sẽ không bị cái tôi của bản thân chi phối. Hạn chế cái tôi của bản thân là một trong những vấn đề mà thiền thường xuyên đề cập đến. Bản thân cái tôi chẳng có gì tốt đẹp hay linh thiêng hay thậm chí có ý nghĩa. Nó là sản phẩm của tâm trí con người tự tạo ra cho mình, tự phân biệt mình ra so với thế giới, cho mình là độc nhất. Và vì thết nó là cội nguồn đau khổ của con người khi tự mình ngắt kết nối với vũ trụ.  Mà thôi giờ lo bàn chuyện thiết kế này, tâm lý thể hiện bản thân mình trong thiết kế rất là phổ biến, nó xuất phát từ suy nghĩ muốn khác với mọi người, muốn khẳng định giá trị hay khả năng của bản thân. Vì thế nên nó chi phối suy nghĩ của ta xuyên suốt quá trình thiết kế, quá bận nghĩ về những nhu cầu cho bản thân nên quên luôn mình thiết kế cái gì hay là cho ai, từ đó tạo nên một cái nhìn chủ quan và giam hãm sự sáng tạo. Nó cũng hình thành nên quan niệm và quy trình thiết kế sai lệch, nhất là đối với sinh viên, người mới chân ướt chân ráo học nghề. Nó hạn chế cả tư duy cầu tiến học hỏi và khả năng đối mặt với các bình luận, tôi đã từng quen một số bạn sinh viên nhất quyết không tìm các công trình tham khảo chỉ vì họ muốn TỰ sáng tạo bằng “khả năng” của họ, cá nhân tôi cũng đã trải qua điều này.

Về trải nghiệm của riêng tôi, khi tôi đặt thiết kế và mọi thứ khác cao hơn bản thân, quan điểm của tôi thay đổi hẳn. Bỗng dưng mọi thứ tôi làm đều trở nên có lý do. Bởi vì cái công trình nằm ở vị trí đó nên nó sẽ phải như vậy, vì người sử dụng cần điều đó nên ta mới làm như vậy, bởi vì nó là thiết kế, nó cần điều đó,… Đó là những lý do khách quan cần đặt ra khi làm thiết kế, hướng đến mọi người và những thứ xung quanh. Điều đó đòi hỏi quá trình phân tích và tìm hiểu tích cực, một thói quen rất tốt cho sinh viên. Hơn nữa, tôi đón nhận các chỉ trích và phê bình một cách thoải mái hơn, à, vì nó chỉ ra cái mình thiếu, à, thì vì điều này sẽ giúp thiết kế tốt hơn, thế thì người dùng sẽ cảm thấy tốt hơn… nó là thái độ học hỏi tích cực. Và nói gọn là việc hạ cái tôi đến cái tận đáy bể phốt giúp bạn có một thái độ mở hơn khi thiết kế.

Bước hai, thế giới sẽ hiện ra ngay trước mắt. Kỹ năng quan sát là không thể thiếu đối với một người thiết kế rồi. Đã bao giờ bạn cảm thấy khó khăn khi phải quan sát thứ gì đó chưa? Khi bạn muốn nhìn thấy nó nhưng lại mãi không nhìn ra. Thiền đầu tiên cho bạn một trạng thái tinh thần thoải mái hơn, khi đó thì con mắt mở cũng sẽ to hơn (không chỉ nghĩa đen nhé). Tiếp theo, nó giúp bạn không áp đặt việc phải nhìn, không nhìn thì sẽ nhìn thấy, cốnhìn thì càng không thấy gì cả, đó là quy luật đảo ngược, ngưng cố gắng là điều mà các thiền sư xưa giờ vẫn hay áp dụng. Và nữa, nhờ bỏ cái tôi sang một bên nên trải nghiệm khi nhìn một thứ gì đó sẽ thú vị và dễ dàng hơn rất nhiều. Hãy chú ý hơn một chút vào việc bạn làm, bạn đang nhìn nó không phải vì bạn đang nhìn nó mà là vì con mắt bạn đang mở, và vì nó đang hiện diện ở đó, ngay trước mắt cho bạn nhìn, và vì ánh sáng của nó được truyền vào mắt bạn nên bạn mới thấy được hình ảnh đó. Đó là cái nhìn khách quan và không bị làm sai lệch, nó đưa bạn vào khoảng khắc của hiện tại, chỉ tập trung vào việc đang làm trong hiện tại (cái này gọi là chánh niệm). Điều này rất có ích trong việc đi quan sát hiện trạng, các công trình hay thiết kế tham khảo.

Bước ba, bạn có thể lý giải thiết kế của mình. Trong hàng tá những kỹ năng cần thiết của người  thiết kế thì kỹ năng quan trọng nhất đó là quan sát và lý giải được tại sao bạn cảm thấy thích thứ bạn quan sát được. Có thế thì thiết kế mới hợp lý và khả năng lý luận, thuyết phục mới tăng (đọc thêm về điều này ở đây và ở đây).   Nhờ thiền mà bạn có khả năng quan sát tâm trí và cảm nhận của bản thân một cách tốt hơn, và việc thực hành chánh niệm và sống trong hiện tại sẽ có nhiều cơ hội quan sát được nhiều thứ mà trước giờ vẫn tồi tại ở đó mà bạn không thấy được. Việc quan sát khách quan ở trên cũng là tiền đề cho bạn giải thích cái đẹp một cách thuyết phục hơn. Đồ án thành công mà tôi nói ở trên cũng là nhờ việc rèn luyện kỹ năng này.

Bước bốn, nhờ thực hành chánh niệm và các quan điểm về thiền, bạn sẽ sống một cuộc sống đơn giản và thậm chí có phần nhàm chán theo cách nhìn của đại đa sốnhững con người trong thời đại sự kích thích và chú ý chiếm ưu thếhiện nay, và điều đó giúp ích cho thiết kế, nhất là trong việc hình thành ý tưởng. Đọc thêm bài viết Vì sao nhàm chán giúp ích cho việc thiết kế? hoặc Tại sao sáng tạo cần cô đơn? để biết rõ hơn.

Bước năm, quá trình thể hiện thiết kế sẽ trở nên không tệ như bạn vẫn tưởng. Phải nói là cái bước trình bày thiết kế hay đồ án là cái bước hao mòn sức lực và dễ gân chán chường nhất đối với cả cách vẽ tay lẫn vẽ máy. Thiền chánh niệm giúp bạn tập trung và tận hưởng công việc này tốt hơn, thậm chí biến nó thành niềm vui. Và theo thực tế cho thấy thì những người thực hành chánh niệm lúc làm việc thường hoàn thành công việc nhanh hơn.

Bước năm, duy trì dòng chảy. Thiết kế là công việc cả đời, là cả một quá trình xuyên suốt ngày qua ngày. Nếu bạn không giữ cho mình được sự cân bằng và duy trì tốt thì biết nói sao nhỉ? Khó mà ổn định hay làm nên chuyện lắm. Đặc biệt với một người sức khỏe yếu như tôi, thử mất cân bằng thôi là lãnh hậu quả liền, đồ án không ra gì mà tôi nói ở trên là bằng chứng. Thế nên theo tôi, tập thiền, cân bằng cuộc sống của bản thân là một việc mà người thiết kế nên làm.

Những người học thiết kế và người làm thiết kếhiện nay đang bị dồn dập bởi hàng tá tin tức, thông báo, likes, tweets. Tùy vào thời điểm thì những điều này có vẻ ổn, nhưng duy trì việc bị quẫy nhiễu như vậy sẽ ngăn chúng ta ngồi lại, sống chậm một chút và để cho bộ não làm việc của nó. Thiền là một trải nghiệm tuyệt vời để quay mặt lại với những phiền nhiễu hằng ngày và chỉ tập trung tâm trí bạn vào hiện tại thay vì bận tâm suy nghĩ về những thứ trong tương lai hoặc quá khứ.

Để kết thúc thì đó là bài viết chỉ mang tính chất giới thiệu và gợi mở, không phải giải thích hay hướng đến một kết luận rõ ràng. Bạn nên tự trải nghiệm để có thể hiểu hơn. Như Lý Tiểu Long từng nói: “Nó như chỉ một ngón tay lên mặt trăng tròn. Đừng chăm chăm nhìn cái ngón tay, nếu không bạn sẽ bỏ lỡ cả ánh trăng huy hoàng.” Vì thế đừng quan tâm quá nhiều đến cái ngón tay nhỏ bé này.

Tại sao tôi học kiến trúc?

Chắc hẳn mỗi ai khi chọn học kiến trúc đều có một lý do của riêng mình. Và vì mỗi người mỗi hoàn cảnh, mỗi suy nghĩ nên sẽ có rất nhiều lý do khác nhau, không cái nào như cái nào. Lý do của tôi cũng thế, đúng là chỉ có ở tôi và nó thể hiện con người tôi rất rõ.

Đầu tiên là nguyên nhân cơ bản nhất khiến tôi muốn học kiến trúc, đó là tôi muốn vẽ. Khi còn là học sinh, phần lớn thời gian của tôi đều dành cho việc học, tôi vẫn vẽ nhưng tất nhiên là ít thường xuyên hơn. Tôi đã rất cố gắng để cân bằng giữa hai việc học và vẽ nhưng sự thật thì việc học vẫn cần phải được ưu tiên hơn. Vì thế tôi nghĩ với mình rằng nếu tôi chọn một trường đại học có liên quan đến vẽ vời như trường kiến trúc hoặc trường mỹ thuật thì tôi sẽ phải chẳng phải làm việc gì khác ngoài việc vẽ, đồng thời cũng được phát triển “năng khiếu” của mình. Nhưng vào trường mỹ thuật thì khó quá nên tôi dự tính sẽ thi vào trường kiến trúc. Và đó là cái lí do non nớt và giản đơn ban đầu của tôi.

Còn lí do thực sự khiến tôi chọn trường kiến trúc và trở thành nguồn động lực để tôi thi đậu sau này thì tôi sẽ nói ngay đây, đó là tôi muốn được làm phim hoạt hình. Nghe có vẻ bất hợp lý, nhưng hãy khoan đã, để tôi kể hết. Từ khi nhận thức được nghề nghiệp là gì, tôi đã ước mơ sau này sẽ trở thành hoạ sĩ vẽ hoạt hình (nói rõ ở đây là hoạt hình 2D truyền thống ấy). Nhưng tôi luôn nghĩ điều đó sẽ khó mà trở thành hiện thực bởi vì theo suy nghĩ và những gì tôi tìm hiểu được lúc bấy giờ thì ở Việt Nam không hề có một nơi nào thực sự đào tạo ngành nghề này và nó vẫn còn quá xa lạ với người Việt. Vậy nên nó chỉ là một ước mơ bỏ dở và tôi đã dần chẳng còn nghĩ đến nó nữa. Nhưng khoảng gần 1 năm trước, tôi có kết bạn được với một người là hoạt hoạ viên và đang học về hoạt hình ở ngước ngoài. Và tôi biết được rằng, theo các giảng viên về hoạt hoạ ở đó thì muốn làm một hoạt hoạ viên, những kiến thức về art (nghệ thuật) và architect (kiến trúc) không những phải có mà còn phải rất sâu rộng. Cơ bản là vậy, vì còn rất nhiều điều thú vị về hoạt hình mà tôi không thể kể hết ở đây được, nếu được ta sẽ bàn về nó ở một dịp khác. Quay lại vấn đề, sau khi biết được điều trên, từ một kẻ chỉ chọn trường kiến trúc chỉ để vẽ và trốn tránh những việc khác, tôi quyết tâm sẽ thi đậu vào được kiến trúc để tiếp tục giấc mơ đang thoi thóp chết dần bấy lâu nay.

Nhưng lý do tôi học kiến trúc không dừng lại ở đó. Từ khi đậu vào trường và được học kiến trúc, tôi càng có thêm lý do để học ngành này hơn.

Đầu tiên, kiến trúc đòi hỏi người học ngoài kỹ năng còn phải có những tư chất nhất định, và tôi đều không có tất cả những tư chất ấy. Thứ nhất, học kiến trúc cần sự nhanh nhẹn và quyết đoán trong suy nghĩ và hành động, tôi đều chậm chạp và vụng về trong cả hai việc trên. Tiếp theo, học kiến trúc cần sự cẩn trọng và tỉ mỉ, tôi lại nổi tiếng là thằng hấp tấp, cẩu thả. Đã học kiến trúc thì khi vẽ cần có sự nghiên cứu và hệ thống hoá, tôi thì chỉ toàn mạnh gì vẽ nấy, không hề có tư duy. Một kiến trúc sư mà chữ xấu thì thật buồn, chữ tôi lại xấu. Thế đấy! Và tôi còn rất nhiều khiếm khuyết khác nữa, nhưng tôi lại lấy làm vui vì điều đó vì cuối cùng tôi cũng có cơ hội để rèn luyện và sửa chữa những khuyết điểm của bản thân mà bấy lâu nay không thay đổi được. Theo như lời thầy hiệu trưởng nói thì điều quan trọng là ta rèn luyện được gì và trở thành con người như thế nào. Nhờ câu nói ấy mà tôi mới có thêm một động lực lớn để học ngành này và thêm thích nó hơn.

Một lý do nữa. Chỉ mới vài ngày trước thôi, nhờ đi nghe một buổi thảo luận về kiến trúc và thiết kế đô thị, tôi đã hiểu thêm về vai trò lớn lao của nghề này đối với cuộc sống con người. Thiết kế đô thị còn khó hơn thiết kế một tên lửa. Thật vậy, vì khi thiết kế đô thị, ta phải luôn suy nghĩ đến những con người người ở đó, và làm sao để cuộc sống của họ thêm tốt hơn. Tôi đã thấy được sự quan trọng và ý nghĩa của nghề này đối với sự phát triển của cộng đồng và xã hội. Ảnh hưởng của sự kiện này rất lớn, nó đã thay đổi suy nghĩ của tôi rất nhiều và giúp tôi biết được những việc cần phải làm.

Đó là những lý do khiến tôi học kiến trúc. Rất có thể trong quá trình học tại trường, tôi sẽ phát hiện thêm nhiều lý do cho mình hơn. Nhưng dù là gì thì sẽ vẫn sẽ trở thành nguồn động lực giúp tôi vượt qua 5 năm học tập tại trường.

Xin cám ơn vì đã chịu khó nghe những lời kể lể này.